В.   И.   ЛЕНИНИЛ  Ц1АРАЛДА   БУГЕБ  ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ ПАЧАЛИХЪИЯБ УНИВЕРСИТЕТ
Г1АММАБ  ВА  ДАГЪИСТАНАЛЪУЛ  ЯЗЫКОЗНАНИЯЛЪУЛ   КАФЕДРА
Г. И. МАДИЕВА.
АВАР МАЦI
т1оцебесеб бут1а
ФОНЕТИКА, ЛЕКСИКА, МОРФОЛОГИЯ
СТУДЕНТАЗЕ ПОСОБИЕ

ДАГЕСТАНСКОЕ   КНИЖНОЕ   ИЗДАТЕЛЬСТВО
МАХАЧКАЛА— 1965
ЦЕБЕРАГ1И
Гьаб т1ехь ккола 1963 абилеб соналдаса нахъе Дагъистаналъул пачалихъияб университеталда рахьдал ва гlypyc мац1алъул отделениялда «Авар мац1» абураб курсалъул программаялда рекъон ц1аларал лекцияби. Лекциябаз жанире рачуна гьадинал суалал: байбихьи, авар мац1 г1елмняб куцалда лъазабиялъул история, фонетика, лексика, графика, бит1ун хъвай, орфоэпия ва морфология.
Университеталда рахьдал ва гlypyc мац1алъул отделениялда ц1алулел студентазеги, ва гьебго университеталъул рахьдал мац1алъул заочное отделениялда  авар  мац1  лъазабулезеги  гьалъ кумек гьабизе буго.
Автор.

Т1ЕХЬАЛДА   МИСАЛАЛ   РАЧАРАБ   АВАР   ЛИТЕРАТУРАЯЛЪУЛ
АСАРАЛ КЪОКЪ ГЬАРУРАБ СПИСОК
ХъМ - Хъах1аб   росулъа   М а х I м у д,   Мах1ачхъалая, 1953.                
Х1Ц1А - Х1амзат   ЦI а д а с а,  «Асарал», Мах1ачхъала, 1947.      
Х1Ц1В - Х1амзат   Ц1адаса,  «Вехьасул къиса», Мах1ачхъала.    
РХ1Т1 - Расул   Х1амзатов, «Т1адег1анал    ц1ваби», Мах1ачхъала, 1962.
РХ1М – Расул Х1амзатов, «Маг1арулай», Мах1ачхъала, 1958.
РХ1Ц – Расул Х1амзатов, «Цох1о хъизамалъул лъимал», Мах1ачхъала, 1954.
ХМС – Хуршил Мух1ама, «Сулахъалъ   нуг1лъи   гьабула»,   Мах1ачхъала, 1961.
ММКъ – Муса Мух1амадов, «Къисас», Мах1ачхъала, 1961.                      
МСС - Мух1амад  С у л и м а н о в,   «Сулахъ   гьалагаб  г1op»,  Maxlaчхъала. 1963. 
МСЛъ - Мух1амад   Сулиманов,«Лъабго  къиса»,   Мах1ачхъала, 1956. 
МШД - Мух1амад    Ш а м х а л о в,   «Дир    к1удияв   вац»,   Мах1ачхъала, 1956. 
Х1ЗХ1 - Х1ажиЗалов,«Х1асратай   коч1охъан»,  Мах1ачхъала,  1958. 
НАС –Н.   Абигасанов,  «Сайгъат»,  Мах1ачхъала,   1957. 
МАК1-М. Асадулагь,  «К1удадаги  васги»,  Мах1ачхъала   1959. 
ФАИ - ФазуАлиева,  «Ихдалил ц1ваби», Мах1аЧхъала,  1962.
ЗХ1Р - Загьид   Х1ажиев, «Рек1ел асарал» Мах1ачхъала, 1957.
К. -  «Авар халкъалъул   кицаби,   абиял   ва бицанк1аби»,   Мах1ачхъала, 1963.	
AM - «Авар  халкъалъул   маргьаби».  Мах1ачхъала,   1958. 
АПА - «Авар поэзиялъул антология», Мах1ачхъала, 1958. 
ББ. - «Баг1араб байрахъ» газета.
Гь. — «Гьудуллъи» — журнал. 
М. - «Маг1арулай» — журнал.

БАЙБИХЬИ
Кавказалда г1емер бат1и-бат1иял мац1ал руго. Кавказалда ругел мац1азул киназулго фонетикияб системаги, словарияб составги, грамматикияб г1уц1иги цого кколаро.
Унго-унго кавказалъул мац1ал, цогидал Кавказалда ругел халкъазул мац1аздаса бат1а гьарун, г1алимзабаз гьезда иберийско-кавказалъул мац1ал абула, амма литератураялда нилъеда данде ч1вала кавказиял мац1ал абураб терминги.
Иберийско-кавказалъул группаялъул мац1азул, цогидал мац1азде дандеккун, бечедаб фонетикияб система буго. Гьенир руго рагьукъал гьаркьал: тамахаб хвенехалдалъун рахъулел (гъ, хъ, къ), фарингсалдалъун рахъулел (гl, xl), мукъулукъалдалъун рахъулел (ъ, гь), мац1алъул хьолбохъан рахъулел (лъ, лълъ, кь) гь. ц.
Гьел мац1азулъ грамматикияб г1уц1иялъулъги ратула бат1алъаби; г1емерал бак1алъул падежал рук1ин, жинсиял гlaламатал рук1ин, актив (эргативный) падеж бук1ин, подлежащее актив, кьовул ва бак1алъул падежазда х1алт1изаби, подлежащеялъул форма глаголалъул маг1наялда ц1акъ хурхараб бук1ин.
Гьел т1адехун рехсарал хасияталги х1исабалде росун, кавказалъул мац1ал г1алимзабаз ункъо группаялде рикьула.
а)	Абхаз-адыгеялъул (западалъул) мац1ал ккола: абхаз, абазин, адыгей, кабардин;
б)	Вайнахазул   (востокалъул)   группаялъул  мац1ал  ккола: чачан, (бурти), ингуш (гъалгъа), бац1би, кист;
в)	Картвелазул мац1ал ккола: гуржи, зан, сван ва цогидал;
г)	Дагъистаналъул   группаялъул   мац1ал   ккола:  авар, дарги, лезги, лак, табасаран. Авар мац1алде жанире уна хъвай-хъваг1ай гьеч1ел мац1алги. Авар мац1алде гъорлъе унел хъвай-хъваг1ай гьеч1ел мац1азул к1иго бат1ияб группа буго: ц1ез ва г1анди. Ц1ез группаялъул ккола:  ц1езазул, бежт1адерил. гьунзисезул, хъварщисезул, гьинухъазул. Г1анди группаялъул ккола:
г1андадерил, к1к1арат1исезул, ч1амалазул, г1ахьвалазул, т1индадерил, балъхъадерил, к1ванадесезул, гъодоберисезул.
Авар мац1ги хъвай-хъваг1ай гьеч1ел мац1алги цадахъ аваро-андо-цез   группаялъул   мац1ал   абураб   термин   дандч1вала.
Авар мац1 бицунел районаллъун рик1к1уна гьал хадур рехсарал районал: Болъихъ, Гъуниб, Унсоколо, Казбек, Советский, Лъарат1а, Хунзахъ, Ц1умада, Ц1унт1а.
Ленинский районалда руго авар мац1 бицунел росаби: Дурангъи, TI. Гъ. Хъарани, Ч1ик1аб, Ахакь, TI. Жунгут, Манас, Гьарк1ас, Х1абши, Гергентала, Ахъайтала, Лаваша районалда: Хахит1а, Хъах1абросу, Урма, Ахкент, Ух1ли, Чуни, Кутиша, Къулец1ма, TI. Гъ. Ч1уг1ли, Хасавюрт ва Гъизилюрт районалда: TI. Гъ. Чирюрт, Бавтугъай, Къакъаюрт, К1улзеб. Рутул районалдаги буго авар мац1 бицунеб Кусур абулеб цо росу. Авар мац1 буго Азербайжан ССРалъул Закатала ва Белокан районаздаги. Цо-цо районазда авар мац1гун цадахъ, жидерго хасаб хъвай-хъваг1ай гьеч1еб мац1 бицунел росабиги руго.
АВАР ЛИТЕРАТУРИЯБ МАЦ1
§ 1. Авар литературияб мац1алъе кьуч1лъун босун буго северияб наречие, гьебго т1ибит1араби буго Казбек УнсоколоХунзахъ, ва гьединго Ленинск, Лаваша, Гъизилюрт районазул авар мац1 бугел росаби.
Авар халкъалъул экономикиял шарт1ал ва маг1ишат цебет1еялда рекъон, гьанжеялдаса цо чанго нусго соналъ цебе киналго аваразе г1ахьалаб к1алзулаб мац1 цебет1езе байбихьун буго. Т1оцебе гьелда болмац1 абулеб бук1ун буго, гьелъул маг1на ккола халкъияб мац1. Болмац1алда дагь-дагьккун, литературиял асарал: куч1дул, харбал, къисаби, лъугьа-бахъиналъул х1акъалъулъ хъварал жал загьирлъизе лъугьана. Гьеб к1алзулаб болмац1 дагь-дагьккун халкъалъул историкиял шарт1азда жаниб, хъвай-хъваг1аялъулаб, литературияб мац1лъун сверулеб буго.
Литературияб мац1, цебехун рехсовухъе, севериял наречиялъул кьуч1алда г1уц1ун бугониги, литературияб мац1 бечелъизе ц1акъ к1вар бугеб маг1данлъун ккола киналго диалекталги.
§ 2. Авар мац1алъул руго г1емер диалектал ва говорал. 
Киналго гьелги рикьун руго к1иго к1удияб наречиялде:
а)	Северияб: салатав, хундерил, бакъбаккул;
б)	Югалъулаб: гьидерил,   ансухъдерил,   бакълъухъезул, закаталаялъул, къаралазул, г1андалазул.
Ш. И. Микаиловасул «Очерки аварской диалектологии» абураб т1ехьалда севералъулги югалъулги наречиязул гьадинал фонетикиял, морфологиял ва лексикиял бат1алъаби рихьизарулел руго.

1Щ. И. Микаилов. «Очерки аварской диалектологии», М-Л, 1959, стр. 494.

а)  Фонетикиял бат1алъаби:
1.	Югалъул наречиялъул   диалектазда   ва   говоразда   северияб наречиялда бугеб Xгьаракьалъул   бак1алда   XIгьаракь
х1алт1изабула хур — xlyp   (Ансухъ, Къарахъ диалектазда, гьединго Бухт1иб, Г1унт1иб, К1огьоб ва гь. ц. говораздаги).
2.	Севералъул наречиялъул диалектазда ва говоразда бугеб
KIгьаракьалъул бак1алда югалъул диалектазда Ъ – Г1 гьаркьал
х1алт1изарун ратула: бук1ине—буъде, буг1зи (Ч1охъ, Къарахъ).
3.	Севералъул  наречиялда ругел Г1, ГЬ гьаркьал югалъул диалектазда, говоразда т1аг1унги ратула.
                                  мег1ер — меэр,
                                  г1адан — адан,
                                  гьеб — эб,
гьаб — аб (Ч1охъ, Бухт1иб).
4.	Цо-цо югалъул диалектазда ХЪ гьаракь гьеч1огунги батула, гьелъул бак1алда Xгьаракь х1алт1изабула.
Хъвазе — хвазе   (Г1обохъ,  Ч1охъ,  Къарахъ,   Гьидалъ,   Г1унт1иб)
5.	Югалъул диалекталъул цо-цо говоразда гьи, гье слогал
т1аг1унги ратула.
                                  гьит1инаб - т1инаб,
                                  гьекъезе - къеде
6. Югалъул говоразул цо-цо раг1абазулъ севералда гьеч1еб лабиализацияги батула.
                ц1ал - ц1вал,              г1езе – г1веде,
               г1оркь - г1веркь         т1ез – т1веде (Ч1охъ, Ругъжаб)                                   
7. Руго цо-цо  раг1аби  севералда  лабиализациягун   абулел,
югалда лабиализация гьеч1ого абулелги.
бакъвазе - букъаде, 
къват1иб — къут1иб.
8.Севералъул наречиялда бугеб рагьукъаб гьаракь т1 цо-цо
югалъул говоразда т1аг1унги батула.
                             т1ад — ад
т1имугъ - умугъ (Ч1охъ, К1огьоб, К1уяда).
9.Цо-цо севералъул говоразда бугеб рагьукъаб гьаракъ лъ
бак1алда югалъул диалекталда гь, лгь гьаркьал рач1уна:
лъимер - гьемер
болъон - болгьон (Бац1ада, К1огьоб, К1уяда)

Морфологйял бат1алъаби:
1. Югалъул наречиязул диалектазда ва говоразда актив падежазда северияб наречиялда бугеб ца ахиралъул бак1алда д, лъа ахирал рач1уна. Д ахир бук1уна Ансухъ, Къарахъ диалектазда. Гьединго Къах1иб, Ч1охъ, Къелеб, К1огьоб, ва гь. ц. говоралдаги. Лъа ахир бук1уна Г1обохъ говоралда. Д - лъа бук1уна Шуланиб говоралда   (унтуд, лъадулъа).
2. Югалъул наречиялъул диалектазда ва говоразда глаголалъул мурадияб формаялъул ахиралда севералъул наречиялда бугеб зе ахиралъул бак1алда де, ле, зи ахирал х1алт1ула
   -  ц1алде (Ч1охъ, Ругъжаб, Бухт1иб)
   - ц1алле (Щуланиб, Г1унт1иб) 
   - ц1алзи (Ансухъ)

в) Лексикиял бат1алъаби
 Югалъул наречиялда                             Севералъул наречиялда
бурут1и, кудари                                         парчи, гулгун, гажин.
кунт1а                                                         гурде
шинк1ана                                                   т1ерхьана
гьохъ, ох, охъ                                             бурч1ина, пурч1ина
кьин                                                            хасел
нуц1икъ                                                      к1алт1а
мик, ик, гьирк, г1иракъ                             ц1улакьо
г1уц1, т1еб                                                 гамач1, гьец1о
хунех, хвенех, берк1ал                              гьумер
магъ                                                            рач1ч1

Бищунго г1емер т1ад г1елмияб х1алт1и гьабураб кола югалъулал наречиял 1.  Гьал г1алимзабазул г1елмияб х1алт1абазул х1асилаз нилъее баян гьабулеб буго, югалъул диалектал цоцадаса ц1акъ рат1алъулел рук1ин, гьелъул г1аксалда, севериял диалектал цоял – цоязде г1агарал рук1ин.  
Дагъистаналъул филиалалда цебе бугеб Историялъул, литер а тур а ял ъул на мац1азул институталъул Нелмияв х1алт1ухъэн Ш. И. Микаиловас хъвана: 1) Чохский говор аварского языка. 2) Сравнительно-историческая фонетика аварских диалектов, 1958. 3)  Очерки аварской диалектологии, 1959.
Севериял диалектазда т1ад х1алт!улев вуго гьебго институталъул г1ел-мияв х1алт1ухъан М. С. Саидов.
Гуржиялда вугев Нелмияв х1алт1ухъан И. И, Церцвадзеца хъвапа ансухъ диалект, Азербайжаналда х1алт1улев г1елмияв х!алт1ухъан A. Maxl-мудовас хъвана закаталаялъул диалект ва гь. ц.

АВАР МАЦ1  Г1ЕЛМИЯБ  КУЦАЛДА ЛЪАЗАБИ
§ 3. Т1оцебесеб авар мац1алъул гlypyc басмаялда бахъараб х1алт1илъун рик1к1ине бегьула академик Палласица 1787 с. бахъараб словарь 1. 
Гьеб словаралда, цогидалги Дагъистаналъул мац1ал г1адин, авар мац1ги кьун буго.
Дагъистан мац1алъул раг1аби гьеб словаралда гlypyc графикаялдалъун хъван руго.
Словаралъул анализ гьабулаго, нилъеда данде ч1вала фонетикиял,  морфологиял,  лексикиялги  гъалат1ал.
Цо-цо фонетикияб рахъалъ зах1малъи кколарел раг1аби словаралда, гъалат1 гьабич1ого, хъванги ратула: би, микки, мик, а, берцин.
Литературияб мац1алъул къ, xl, гъ, кь гьаркьазул бак1алда словаралда х1алт1изарун руго кк, хх, г, тьл гьаркьал:
макъар — маккар                                 рагъ – раг
мах1о – маххо                                      кье - тьле
Г1емерисеб   мехалда   словаралда   раг1ул   бет1ералда   бугеб г1 гьаракь гьоркьоб биччанги батула:
                                 г1ака – ака 
                                 г1азо – азо 
TI, ц1, ч1, к1 гьаркьазул бак1алда т, ц, ч, к х1арпал х1алт1изарунги ратула:
бет1ер — бетерич1го — ичго
ц1ар — цар	к1иго — киго
Аслияб ва хаслъул падежазул бак1алда актив падежалъул форма х1алт1изабунги батула:
эбел - эбелалъ 
ниж - нижеца 
к1алзул - к1алалъ
Цолъул формаялъул предметияб ц1аралъул бак1алда гleмерлъул формаялъул предметияб ц1ар х1алт1азабунги батула: т1амхал - т1амах
Лексикиял гъалат1алги словаралда г1емер дандч1вала:
васасул            бак1алда             гьимер
бакъалъул        —«—къо
    рохьалъул         — « —	гъвет1
х1ут1алъул        —«—	борохь гь. ц.
1 «Сравнительные словари всех языков    и  наречий,   собранные   десницей Всевысочайшей особы», часть первая, СПБ,  1787 г. Автор академик Паллас.
Академик Палласица 1787 соналда бахъараб гьаб словаралъул анализалъул х1асилалда, нилъеда бихьулеб буго гьенир фонетикиял, морфолотиял ва лексикиялги гъалат1ал рук1ин. Гъалат1ал рук1ин гуребги, словаралда кьун гьеч1о доб заманалда маг1арулазул бук1араб словарияб бечелъи: рет1елалда ц1арал, росдал маг1ишаталъул алатазда ц1арал, экономика ва культура бихьизабулел раг1аби. Гьабсаг1аталда гьеб словаралъ нилъее пайда кьоларо, амма гьеб нилъеда лъазе ккола, шайгурелъул гьеб бук1ана нилъер т1оцебесеб авар мац1алъул хъвай-хъваг1аялъул гlypyc басмаялда бахъараб асар.
1814 соналда Дагъистаналъул мац1азда т1ад, гьединго авар мац1алда т1адги х1алт1ула Г1елмабазул академиялъул адъюнкт (аспирант) Г. Ю. Клапрот. Клапротилги Палласилги словариял х1алт1абаз чан мац1 Дагъистаналда бугеб, ва гьезул фонетикияб, лексикияб ва грамматикияб г1уц1иялъе баян кьолеб бук1инч1о, гьеб бук1ана раг1абазул список; фонетикиял, морфологиял ва лексикиял гъалат1алги жанир ругеб.
Палласилги ва Клапротилги х1алт1абазде дандеккун дагьабго камилаб х1алт1илъун рик1к1ине бегьула 1862 соналда Россиялъул Пелмабазул академиялъ къват1ибе биччараб академик А. Шифнерил т1ехь. Гьеб буго немец мац1алда хъвараб авар грамматикаялъул т1ехь1.
А. Шифнерица гьеб т1ехьалда кьола авар мац1алъул къокъабго фонетика, грамматика, маргьаби, куч1дул, кицаби; гьт1инабго словарьги хадуб рек1инабун буго.
Гьебго заманалда авар мац1алда т1ад х1алт1ула Т1идиб росулъа (Гьидалъа) маг1арулав Мух1амад Хандиев (1818 - 1862 с.) Гьит1инаб мехалдаго эменги хун хут1иялъ росдал гlaдамаз гьесда абулеб бук1ун буго «К1удиялъул Мух1амад» - ян. 
Гьев вук1ун вуго ц1ализе г1емер гьунар бугев чи, гьесда лъик1
лъалаанила г1араб, лъараг1 ва гlypyc мац1ал. Усларица бицнеб буго Хандиевас хъванила т1оцебесеб авармац1алъул букварь (азбука), грамматика ва хретоматия. Хандиевасулграмматика бук1ун буго гlypyc грамматикаялъул кьуч1алда хъвараб. 1854 соналда Хандиев х1алт1улев вук1ун вуго авар мац1алъул учительлъун Новочеркаскиялда бугеб гимназиялда.
П. К. Услар (1816 – 1875с.). П. К. Усларица щулияб кьуч1 лъуна аваразул ва цоги дагъистаниял мац1азул г1елмиял грамматикабазе. 25 соналъ х1алт1ана гьев кавказалъул мац1азда т1ад. Гьес хъвана кавказалъул анкьго мац1алъул грамматикаби: авар, дарги, лак, лезги, табасаран, абхаз, чачан.
Доб заманалда т1оцебе Усларица абуна Кавказалъул халкъалъул мац1ал лъазаризе ккелаян. Усларица2 абун буго киг1ан   гьит1инабги  халкъалъул     мац1 лъазабизе  кколаян, щиб лъалеб, 20 - 30 хъизамалъул мац1алъги кумек гьабизе бегьула Дагъистаналъул халкъалъул история лъазабизеян. 
1А. Шифнер,  «Опыт изучения  аварского  языка»,  СПБ.   1862. 
2 П. К. Услар.   Этнография    Кавказа.    Аварский   язык.    3 ч.    Тифлис, 1889. стр. 15.
1863 соналда П. К. Услар Дагъистаналде Буйнакск шагьаралде (цебе Темир-Хан-Шураялде) вач1ана. Гьеб заманалда гьенив вук1ана Петербургалда ц1алун нахъе вуссарав офицер Чик1аса Айдемир, гьев гьунар бугев г1олохъанчиясул кумекалдалъун ва г1ахьаллъиялдалъун Усларица цо лъаг1алида жаниб авар мац1 лъазабуна ва гьелъул грамматика хъвана. Усларица жиндирго грамматикаялда баян гьабулеб буго авар мац1алъул фонетика ва морфология, хадуб кьолеб буго 26 кици, 3 хабар, 3 кеч1, гьит1инабго 1600 раг1и бугеб словарьги. Усларица хъвараб авар мац1алъул грамматика гьабсаг1атги г1елмияб къимат хвеч1еб буго.
Грамматика хъваялдасаги бат1а, Усларица Ч1ик1аса Айдемиргун цадахъ Дагъистаналда культура т1ибит1изабиялъе к1удияб к1вар кьола. Гьес рагьула школа Хъунзахъ, Шурагьиб, амма гьел школаби халат х1алт1ич1о.
1895 соналда Эркертица1къват1ибе биччала немец мац1алда т1ехь, гьеб т1ехьалда кьола 545 раг1и 30 Дагъистаналъул мац1азда (авар, лак, дарги, лезги, ц1ез, г1анди ва гь. ц.) Эркертица гьеб т1ехьалда кьола щибаб мац1алъул грамматикаялъул гьит1инабго очеркги. Эркертил х1алт1абазулъги нилъеда г1емерал гъалат1ал ратула, амма гьеб х1алт1иги нилъеда лъазе ккола.
1904 - 1913 соназда авар ва цоги дагъистаналъул мац1азда т1ад х1алт1ана А. М. Дирр. (Гьев вук1ана Буйнакскиялда реальное училищаялъул учитель). Диррица хъвана Усларица хъвач1елги Дагъистаналъул г1исинал мац1азул грамматика2Диррица хъвараб «Материалы для изучения языков и наречий андийской группы» абураб т1ехьалда буго к1к1арат1исезул, т1индадерил, гъодоберисезул, г1ахьвалазул, бежт1адерил, хъваршисезул, ц1унт1адерил, ч1амалазул мац1азул х1акъалъулъги.
К1удияб Октябралъул Социалистияб революциялъ культура цебет1езабизе киналго ресал рекъезаруна; кьуч1дасанго хисараб маг1ишаталъ, г1ат1идаб яшавалъ халкъалда гьоркьоб ч1аголъи кутаклъулеб бук1ана. Коммунист партиялъ ва Совет х1укуматалъ хъвай-хъваг1аялъул иш кодобе босана. Революция ккезег1ан цебе х1укуматалъ рахьдал мац1алъул хъвай-хъваг1аялъул к1вар гьабулеб бук1инч1о.
Цо-цо къанаг1атал г1алимзабаз нилъер авар мац1 жидерго г1иц1аб г1елмияб интересалъе г1оло лъазабулеб бук1араб батани, гьанже революциялъ макьидаса  рорч1изарурал маг1арулаз жидецагоги жидерго рахьдал мац1 теорияб ва практикияб xlaлалда лъазабизе байбихьана. Республикаялда школал ран, рахьдал мац1алдасан культура г1уц1изе бищунго гучаб алат х1исабалда, пайда босизе лъугьарабго, мац1алъе хъвай-хъваг1ай, грамматика бук1инабизе ккана. Гьеб ишалде гъорлъе миллиял кадрабиги журана. Гьездаго цадахъ г1урусазул цо-цо гlaлимзабазги авар мац1алъул суалазда т1ад г1елмияб куцалда х1алт1изе х1аракат бахъана.
Совет власталъул заманалда авар мац1алда т1ад х1алт1арал т1оцересел пионерaл pyro проф. Л. И. Жирков ва Г1абдулат1иф Шамхалов.
Л. И. Жирковас авар мац1алъул грамматика ва авар-гlypycмац1азул  гьит1инабго словарь къват1ибе биччана1, Шамхалов Г1абдулат1ифица 1928 абилеб соналда «Авар мац1алъул бит1ун хъвай» абураб т1ехь бахъана. 1932 абилеб соналда авар школалъе  (3 - 4 классазе)  учебник хъвана XI. Шагьназаровас. Гьебго   заманалда   авар   мац1алда   т1ад   г1елмияб   х1алт1и   гьабула г1олохъанав лингвист    Анатолий    Алексеевич  Бокаревас,  гьес авар мац1алъул глаголалъул paгla - ракьанде щун ц1ех-рех гьабула. Гьеб ц1ияб ишалъул х1асилалда, школалда авар мац1алъул  грамматикаялъе ц1иял  учебникал  х1ажалъана.   Гьеб  иш бет1ералде    босана    доб    заманалда    г1олохъанав   специалист М. С. Саидовас. Гьес 1934 абилеб соналъ авар мац1алъул фонетика ва  морфология т1оцебе басмаялда   бахъана.    1938 абилеб соналда  авар  мад1алъул  хъвай-хъваг1аялъе  ва  бит1ун хъвая-лъе ц1иял къаг1идаби хъвана Ш. И. Мйкаиловас ва М. С. Саидовас.
М. С. Саидовасул гьеб учебник, чанго нухалъ ц1идасан къач1ан, басмаялде бахъана ва школалда х1алт1изабулеб буго. 1939 абилеб соналда (гьевго Саидовасул) авар мац1алъул синтаксис къват1ибе биччана. 1949 абилеб соналда Анатолий Алексеевич Бокаревас хъвараб авар мац1алъул Нелмияб синтаксис гlypyc мац1алда къват1ибе биччана.
Гьабсаг1аталдаги авар мац1алъул бат1ибат1иял суалазда т1ад Г1елмияб х1алт1и гьабула Тифлисалда ругел г1алимзабазги гьел ккола: А. С. Чикобава, И. И. Церцвадзе, Т. Е. Гудава, 3. М. Магомедбекова.
_________
1 Л.  И. Жирков. 1) Грамматика аварского языка 1924. 2) Аварско русский словарь. Москава, 1936.     

ФОНЕТИКА

ЦЕБЕРАГ1И
§ 4. Мац1алъул гьаркьилаб рахъ жинца бицунеб г1елмуялда фонетика абула. Фонетикаялъ каламалъул гьаркьазул ц1ех - рех гьабула. Авар литературияб мац1алъул фонетикаялъ бицине ккола авар мац1алъул рагьаралги рагьукъалги гьаркьазул, гьел лъугьунеб бак1алъул, куцалъул, ударениялъул, графикаялъул, бит1ун хъваялъул ва орфоэпиялъул.
Нилъер каламалъул гьаркьал хъвала х1арпаздалъун, амма киналго мац1азда щибаб гьаракьалъе хасаб xlapп бук1унаро. Кинаб мац1 нилъеца босаниги, гьениб х1арпаздаса гьаркьал г1емер ратула. Авар мац1алъул цо-цо раг1улъ нилъеда бихьула хъван бугеб куцалда абич1ого, гьаракь бат1айиса абулеб: нижер (нежер), нужер (ножор), раг1абазулъ и, у х1арпазул бак1алда е, о гьаркьал абула;
Г1урус мац1алдаса рач1арал цо-цо раг1абазулги гьединабго х1ал буго. Раг1изе а гьаракь раг1улеб бук1аниги, хъвазе о ялдалъун хъвазе кколеб бак1 г1емер ккола: совхоз, пионер, колхоз, союз гь. ц.
Цо-цо раг1абазулъ цо гьаракьалъе цо чанго г1аламат бук1инеги бегьула:
Ч1ч1вад, нак1к1, баккана, ххвел, ицц, г1урччинаб, ччуг1а гь. ц.
Гьал т1адехун рехсарал мисалаздасан нилъеда бихьулеб буго гьаракьги х1арпги цо-цо мехалъ данде кколареблъи. Цо гьаракьалъе к1иго xlapп хъвалеб буго, гьединго, цо х1арпалдалъун к1иго гьаракь бихьизабунги бук1уна. Мисал: Яс, гьаниб я - х1арпалъулъ руго й + а гьаркьал; Юргъа - ю -xlapпaлъулъги руго й + у гьаркьал; Ёлка, ё - х1арпалъулъги руго й+o гьаркьал.

§ 5. Фонемалъун рик1к1уна жиб раг1улъ хисиялдалъун ра-г1ул маг1наниги форманиги   хисизабулеб   каламалъул   гьаракь.
Раг1иялда жаниб бат1и-бат1ияб х1алалде кканиги, фонема хисуларо, гьелъул маг1на ва хасият бич1чизе ккани, нилъеца гьел каламалъул гьаркьал раг1улъ бат1и-бат1иял гьаркьазде аск1оре ккезаризе ккола. Фонема хисиялдалъун раг1ул грамматикиябги лексикиябги маг1на хисула.
Рагьукъал   гьаркьал   фонемабилъун   рук1иналъе   гьадинал мисалал рачине бегьула:
рак1        -   рак                    рач1ч1   - рач 
мач1у      -   мачу                 т1ехь     - т1егь
бет1ана   -   бетана               х1ал      - хал 
бичана     -  биччана             хвана     - хъвана
бич1ана   -  бич1ч1ана         бахана    - бахъана   

Фонемабилъун рагьарал гьаркьал ккеялъеги гьадинал мисалал рачине бегьула:
бече      – баче                оц     – иц
кинаб    – канаб             нилъ  – нолъ
кан        – кун                 моц1 – мац1 
бежизе  – бижизе          бо       – би
бекьизе – бкьизе           г1ер    – г1ор 

Фонема хисиялдалъун раг1ул лексикияб маг1на хисулеб гlaдин, раг1ул грамматикияб формаги хисула.
а)    Рагьарал   гьаркьал  и - е   хисиялдалъун глаголияб ц1ар т1алабияб наклонениелъун лъугьуна:
боси   – босе            к1анц1и - к1анц1е
ц1али – ц1але          х1алт1и – х1алт1е
б)	Рагьарал гьаркьал  и – у хисиялдалъун глаголалъул заман бат1алъулеб буго:
ина - уна.
в)	Гьал раг1абазулъ л гьаракь е гьаракьалде хнсиялдалъун хаслъул  падежалъул бак1алда кьовул падеж лъугьунеб буго.
Ах1мадил - Ах1мадие            оцол     - оцое
Асмал        - Асмае	катил    - катие
г)	а гьаракь е гьаркьалде хисиялдалъун бак1алъул падежал рат1алъула.
Ах1мадида    - Ах1мадиде      дида   - диде
Мусада          - Мусаде            катида – катиде
	
д) Мурадияб формаялъул глаголазулъги дандч1вала цо - цо рагьарал гьаркьазул хисаби ва гьел хисабаздалъун раг1ул ц1ияб грамматикияб маг1наги кьола:
  тункмизе -  тенкезе
  х1унсизе – х1енсезе
  хъущт1изе – хъещт1езе
Гьалго мисалазулъги у, и гьаракь е гьаракьалде хисиялдалъун глаголалъул такрарлъи маг1на лъугьуна.

Рагьукъал гьаркьал
§ 6. Рагьукъал гьаркьал ккола, жал рахъулаго, к1алзул гьодорлъиялдаги х1ухьелалдаги гьоркьоб цо кинаб бугонигн квек1ен цебе ккун рахъулел гьаркьал. 
Квек1ен ккезе бегьула мац1алъул цебесеб, хьолбохъеб, гьоркьохъеб ва нахъисеб бут1а тамахаб хвенехалда цун, ялъуни к1ут1би гъункун данде къангь.ц.
К1алзул гьодорлъиялда хъуй кколеб бак1, ялъуни куц х1исабалде босун, рагьукъал гьаркьал к1ийиде рикьула:
а)	Рагьукъал гьаркьазул рахъулеб бак1 х1исабалде босун 9 группа ккола:
1. К1ут1бузулал: п,в, б, м. Гьаб тайпаялъул рагьукъал гьаркьал рахъула гъоркьияб к1вет1 т1асияб к1вет1алде цойидасан гъункун ва хехго рич1изеги рич1ун. Амма в гьаракь бахъулаго к1иябго к1вет1 дагьалъ цебеги ц1ут1ун цоцада гъункич1ого хут1ула.
2.	Цабзазулал; д, т, т1, з, с, ц, ц1, н; сс, цц, ц1ц1
3.	Дабаздалъун  (альвиолаздалъун)  рахъулел: ж, ш, ч, ч1, р, шш, чч, ч1ч1;
4.	Мац1алъул хьолбохъан рахъулел: лъ, кь, л,лълъ;
5.	Мац1алъул гьоркьосеб бут1аялдалъун бахъулеб: й;
6.	Мац1алъул нахъисеб бут1аялдалъун рахъулел:   г,   к,   к1, хь, кк, к1к1;
7.	Тамахаб хвенехалдалъун рахъулел: гъ, х, хъ, къ, хх;
8.	Фарингсалдалъун рахъулел: гl,х1;
9.	Мукъулакъалдалъун (ларингсалдалъун) рахъулел: ъ, гь;
б)	Рагьукъал гьаркьал,    рахъулеб куц х1исабалде    босун, ункъо группаялде рикьула:
1. Гьаракь бахъулел лугбал цоцалъ гъункизарун рахъулел гьаркьал: б, д, г; п, т, к; т1, к1, ъ.
2.	Рич1и ккун рахъулел гьаркьал; в, з, ж, й, гъ, гl; с, т, лъ, хь, х, x1, гь; ее, щ,лълъ, хх.
3.	Аффрикатал: ц, ч, хъ; ц1, ч1, кь, къ, цц, ц1ц1, чч, ч1ч1, кк, kIk1.
4.	Сонорниял: м, н, р, л.
Авар мац1алда рагьукъал гьаркьал лъугьуна хъудиялдалъунги гьаркьидалъунги. Цо-цо мехалда гьаракь бахъулаго, гьаркьидаса хъуди ц1ик1к1ун бук1уна, цо-цо мехалда хъу-диялдаса гьаракь ц1ик1к1ун бук1уна. Цох1о хъудиялдалъун жал лъугьарал рагьукъал гьаркьал гъугъал ккола, жал рахъулаго, гьаракьги хъудиги бугел рагьукъал гьаркьал зирарал ккола.
Руго рагьукъал гьаркьал, жал рахъулаго, х1ухьел гьуъруздаса к1алзул гьодорлъиялде, яги маг1азул къалахъе ун, дагьабго хъудиги цадахъ бугел. Рагьукъал гьаркьал жиделъ хъудиялдаса гьаракь ц1ик1к1арал сонорниял ккола.

Авар  мац1алъул  рагьукъал гьаркьазул 
ТАБЛИЦА

Рахъулеб               куц       х1исабалда	Гьаракь бахъиялъул	Рич1и ккун рахъулел	Африкатал	сонорниял	
Рахъулеб        бак1х1исабалда.             	зирарал	къарал (ха-дубги хьохел бач1унел)	мукъулукъ къан рахъулел	зирарал	гъугъал	къарал (ха-дубги хГохьел бач1унел)	мукъулукъ къан рахъулел	
	
К1ут1бузулал    	б	п	т1	в				м	
Цабзазулал	д	т	тl	з	с
сс	ц 
цц	ц1
ц1ц1	н	
Дабаздалъун -(альвиолабаздалъун) рахъулел.				ж	ш 
щ	ч
чч	ч1
ч1ч1	р	
Мац1алъул       хьол-бохъан   рахъулел					лъ
лълъ	л1	кь	л	
Мац1алъул гьоркьосеб       бут1аялдалъун рахъулел              				й					
Мац1алъул    нахъисеб       бут1аялдалъун рахъулел	г	к	кl		хь	кк	kIkI		
Тамахаб         хвенехалдалъун    рахъулел				гъ	х
хх
	хъ	къ		
									
Фарингсалдалъун рахъулел				г1	х1

	
	
Мукъулукъалда^ лъун       (ларингсалда-лъун)   рахъулел			ъ		гь				
§ 7.   Цо-цо рагьукъал гьаркьазе баян.
Таблидаялда кьеч1ониги, авар мац1алъул гьаркьазда гьоркьоб дандч1вала ф гьаракьги. Гьеб гьаракь, авар мац1алде гlypyc мац1алдасан рач1арал раг1абигун цадахъ бач1уна,  магарулаз   гьелъул   бак1алда   п   абула: телефон-телепон, ферма-перма, фабрика-пабрика гь. ц.
Амма нилъеда лъазе ккола п-ф киябго гьаракь бат1и-бат1ияб кколеблъи, гьезул бахъулеб бак1ги куцги бат1ияб бук1ин. П гьаракь бак1 х1исабалда к1ут1бузулаб, куц х1исабалда гъунки ккун бахъулеб буго; Ф гьаракь бак1 х1исабалда к1ут1бузулги цабзазулги, куц х1исабалда рич1и ккун бахъулеб ккола. Авар орфографиялъги бихьизабулеб буго гlypyc ма-ц1алдасан бач1араб раг1и гlypyc орфографиялда рекъон хъвазе кколилан, масала: патефон, факультет, профессор, портфель, манифест, фабрика, буфет, дефис, фронт, география, форма, семафор, ферма, шкаф, физика, график, фонетика, морфология, философия гь.  
1 п1, л1 — гьаркьал авар ман1алъул гьаркьилаб системаялда кьун гье-ч1ониги, гьел авар мац1алъул говоразда г1емер дандч1вала.

В гьаракь авар мац1алда к1ут1би данде г1агарлъун, цоцалъ тункич1ого бахъула.
Ъ гъаракь авар мац1алда г1емерго къанаг1ат х1алт1изабула: гьуърул, вабаъ, Х1ансаъ, Х1авраъ гь. ц.
Гьединго ъ ишара х1алт1изабула рагьукъаб гьаркьил чвахи хадуб бач1унеб рагьараб гьаркьидаса т1езабизеги, масала: масъала гь.ц.
Гьединабго маг1наялда гьеб х1алт1изабула гlypyc мац1алдасан рач1арал раг1абазулъги съезд, объект, объем гь. ц.
Ь ишара авар мац1алда фонемалъун х1алт1изабуларо, гъеб ишара нилъеца алфавиталда ц1унула гlypyc мац1алдаса рач1арал раг1абазул орфография ц1униялъе г1оло, масала: учитель, председатель, писатель, сентябрь, словарь гь. ц.
Амма гlypyc мац1алда гьеб ишараялъ цо-цо мехалда х1ухьел т1езабиги бич1ч1изабула, масала: батальон, пьеса, почтальон.
Шури-щури, шал-щал гьал раг1абазул маг1на бат1алъула Ш, Щ гьаркьаздалъун, амма данде кквезе мисалал гьеч1ониги Ш-Щ фонемаби рук1иналъе мисалал г1емер руго:
Чияр мац1алдаса                       Авар мацалъул
рач1арал раг1аби                       раг1аби  
шагь                                               щак, щуб	
шал                                              щал, щуго
шавкъ                                          бащалъи, щущай
шагьи                                          щапизе, щвезе
       шарт1                                          щар, бищунго
      машгьурав                                  кверщел, щвей                                                              
К1иябго х1убиялъулъ ругел раг1аби нилъеца данде ккуни, нилъеда бихьула гьел бат1а-бат1айиса абулел, ва гьел paгlaбазулъ Ш-Щ фонемаби рук1ин. Гьелдаго цадахъ Ш гьаракь авар мац1алъул раг1абазулъ, г1емер дандч1вала, амма Ш гьаракь    г1емерисеб    чияр мац1алдсанрач1арал раг1абазулъдандч1вала, масала: шагьи, шагь, шал гь. ц. -парс мац1алдасан шавкъ, шарт1, машгьурав гь. ц. г1араб мац1алдасан рач1арал руго.
Авар мац1алъул рагьукъал гьаркьазул таблицаялдаги ва гьединго алфавиталда гьеч1ониги, к1ут1би цере ц1ут1изарун рахъулел  (лабиалиял)  гьаркьал фонемаби ккола.
Доб гъот1ол кар керчаб буго. 
Мусаца тукадаса чу бухьине квар босана.
Доб к1удияб хъала бихьулиш дуда?
Дица жакъа эбелалъухъе кагъат хъвала. 
Бакъараб боц1уе раг1и къач1ана. 
Эбелалъ бакъвараб хер г1ачиязе бана. 
Зодихъ гьайбатаб ц1ва, гъасда хинаб ц1а 
Дуе камугеги кидаго даим.  (PXITI.)
Гьал предложениябазулъ нилъеда бихьулеб буго кар-квар, хъала-хъвала, бакъараб-бакъвараб, ц1а-ц1ва абурал раг1абазулъ к, хъ, къ, ц1 к1ут1би цере ц1ут1изарун абиялдалъун раг1ул маг1на хисулеб, гьединлъидал гьелги фонемабилъун рик1к1уна.
Гьединаб данде кквей гьеч1ониги, авар мац1алда к1ут1би цере ц1ут1ун рахъулел гьаркьал фонемаби рук1иналъе мисалал г1емерал ратула: дванки, двари, гвенд, хвел, ххвел, хъвазе, хъвата, хьверд, хьвади, квеш, квен, квали, кквей, к1вар, к1к1вазе, къверкъ, къварилъи, къвак1и, къвач1а, чвахи, ч1вай, ч1вадан, ч1ва, ч1ч1вад, ц1ваки, ц1ва, свак, свине, свери, къвагьи, щвант1их, щвай гь. ц.
К1ут1би цере ц1ут1ун рахъулел (лабиалиял) гьаркьал гьаб тексталдаги дандч1вала.

1.	Кварида бакъвазе бан,
         Чурараб рет1ел буго. (90)1
2.	К1удияб к1варалъул гьаб съездалда
        Г1адатал пикрабалъ вуго коч1охъан. (48)
3.	Лъаларо щваравищ дун мурадалде. (45)
4.	Гьезул кеч1чваххулаан
        Чваххун унеб лъар г1адин. (13)
5.	Дун сверула гъут1бузукь
           Дида гьей ятуларо. (14)
6.	Дица к1вараб куцалъ кинабго рахъалъ
            Куч1дулъ гьеб ах1ана, жеги ах1ила.  (12)
7.	Щибизе вахарав борхатаб Гъуниб
       Гъалбац1 асирлъараб сида бер ч1вазе. (15)
8.	К1вет1 багъарулаго лъала гьереси. (45)
9.	Гьеб квач1ида ч1ана, гьеб х1их1идана. (23)
1 Гьаб текст босараб буго Р. Х1амзатовасул «Т1адег1анал ц1ваби» абу-раб т1ехьалдасан.

Лабиалияллъун рук1унаро к1ут1бузулал гьаркьал: б, п, в, м гьединго лабиалияллъун рук1унаро гl, р, н, л гьаркьалги.
К1ут1би цере ц1ут1изарун рахъулел (лабиалиял) гьаркьазул к1ут1би ц1ут1изари т1аг1уна, лабиалияблъун бук1араб рагьукъаб гьаракъалда цебе лабиалиял рагьарал гьаркьал О, У рач1унел ругони, гьебги бач1уна раг1ул форма хисулагоги раг1и хисулагоги.
  к1вет1 – к1ут1би
  гъвет1 – гъут1би
квен   – кундул
хъвек – хъокол
    къват1  – къот1нов

Авар	мац1алда  к1ирекъарал   (геминатал)   гьаркьалги	
гьаркьалги фонемаби руго:
ц-цц       цин-ццин
беццизе-бецизе
1.	Цинги ццинги бахъун вахъуна т1аде  (PXITI.)
2.	Нилъ т1асан сверила кьурул сверуда,
         Ссиялда хьвадила гьелъул кьеразда. (PXITI.)
3.	Дур борхатаб муг1рул хъах1аб сиялда,
      Хъач1ав пачаясул чухъил ц1ар буго. (PXITI.)
4.	Эбел, жеги дида хвел данде ч1вач1о,
Амма гьелъие дир ххвел бук1инаро. (РХЩ.)
5.	Эмен хер бецулев вуго.
6.	Дос кидаго жидерго чу беццула.
7.	Риидал дир рат1лида иц баи батана.
8.Гьале нижер ицц.
Гьединабго куц буго гьал  хадур  рехсарал группаби к1ирекъарал гьаркьазулги.